<p>Những thảo luận về miễn phí xe buýt ở TPHCM mà tôi quan sát thấy trên facebook thú vị ở chỗ nó không đơn giản một chiều.</p>
<p>Nhiều người ủng hộ. Nhưng cũng có nhiều người đặt ra những câu hỏi.</p>
<p>Thực ra TPHCM không phải đô thị đầu tiên áp dụng chính sách này. Đây là một xu hướng toàn cầu. Tính đến năm 2025, giao thông công cộng miễn phí đã được triển khai tại 100 nơi trên thế giới. Luxembourg là quốc gia đầu tiên trên thế giới chơi lớn khi miễn phí toàn bộ phương tiện công cộng vào năm 2020. Tại Pháp, hơn 45 chính quyền địa phương đã thực hiện một hình thức giao thông công cộng miễn phí nào đó.</p>
<p>Dunkirk, thành phố miền Bắc nước Pháp mà các bạn mê phim chắc đều đã xem bộ phim bom tấn của Christopher Nolan về địa danh này, là nơi đã triển khai miễn phí xe buýt với cách làm bài bản.</p>
<p>Từ năm 2014, thị trưởng Patrice Vergriete quyết tâm xóa sổ giá vé xe buýt. Ông dành đúng 4 năm (2014–2018) để truyền thông rộng rãi, khảo sát cư dân, đơn giản hóa lịch trình, nâng cấp phương tiện, di chuyển bến xe và mở rộng đội xe. Năm 2015 họ thí điểm miễn phí vào cuối tuần trước, rồi mới triển khai toàn bộ 7 ngày/tuần vào tháng 9/2018. Hiện nay Dunkirk có khoảng 150 xe buýt phục vụ 200.000 cư dân trên 18 tuyến.</p>
<p>Bí quyết không phải là “cho không” rồi thôi. Chìa khóa thực sự là làm cho xe buýt trở nên đáng đi. Xe được vệ sinh mỗi ngày, ghế hỏng thay trong vòng một ngày, mỗi tuyến có xe trong vòng 10 phút, và ứng dụng điện thoại cho phép hành khách theo dõi xe theo thời gian thực.</p>
<p>Kết quả là số hành khách đi xe buýt tại Dunkirk tăng 165% kể từ khi áp dụng chính sách. 10% người dùng xe buýt ở đây đã thẳng tay “chia tay” xe hơi từ năm 2018, kéo theo mức sử dụng bãi đậu xe giảm 30%.</p>
<p>Trong cuộc bầu cử địa phương năm 2020, 99% người được hỏi xếp dịch vụ xe buýt miễn phí là chính sách công quan trọng nhất. Với chi phí 17 triệu euro mỗi năm, chỉ là một phần nhỏ trong ngân sách 500 triệu euro của thành phố, đủ để thấy đây không phải canh bạc liều lĩnh.</p>
<p>Tuy nhiên, đời không phải lúc nào cũng màu hồng. Một nghiên cứu năm 2025 tại Pháp chỉ ra rằng với các mạng lưới lớn vốn đã đông khách, việc miễn phí là “rất tốn kém”, vừa mất doanh thu vé, vừa làm hệ thống vốn quá tải gặp khó khăn nhiều hơn.</p>
<p>Chuyển sang New York, thành phố không bao giờ ngủ và cũng không bao giờ hết ùn tắc. Chiến thắng vang dội trong cuộc bầu cử thị trưởng năm 2025 của ông Mamdani gắn liền với đề xuất miễn phí toàn bộ hệ thống xe buýt thành phố, mạng lưới 348 tuyến, phục vụ 1,4 triệu lượt khách mỗi ngày. Không phải chuyện nhỏ.</p>
<p>Giá vé xe buýt ở New York vào khoảng 2,90 USD, cùng với vé tàu điện, là những khoản chi đáng kể hàng tháng của nhiều người dân New York. Đề xuất của ông Mamdani được cho sẽ giúp lượt đi xe buýt tăng 23%, tương đương gần 170 triệu chuyến/năm; tốc độ xe buýt trung bình tăng thêm 12%. Cần biết rằng xe buýt ở New York đang chạy khoảng 13 km/h, gần chậm nhất cả nước Mỹ.</p>
<p>Thách thức của đề xuất này chủ yếu nằm ở tiền, với ước tính 600 đến 800 triệu USD mỗi năm. Ngoài ra, chương trình thí điểm năm 2023 cho thấy một số tuyến xe buýt miễn phí không nhanh hơn, thậm chí chậm hơn một chút, do mất thêm thời gian đón khách. Miễn phí đông hơn, đông hơn thì chậm hơn, một bài toán không dễ giải.</p>
<p>Mặc dù thị trưởng Mamdani cam kết mạnh mẽ, xe buýt ở New York hiện vẫn chưa miễn phí. Ngược lại, giá vé còn nhích lên thêm vài xu. Cam kết chính trị đôi khi diễn ra chậm hơn cả tốc độ xe buýt New York.</p>
<p>Quay trở lại với câu chuyện ở TPHCM. Chắc chắn rằng miễn phí xe buýt là chính sách vừa có ý nghĩa giao thông, vừa có ý nghĩa môi trường, vừa mang giá trị an sinh xã hội sâu sắc, giúp người thu nhập thấp giảm chi phí đi lại.</p>
<p>Kỳ vọng hợp lý là khi xe buýt miễn phí, nhiều người sẽ để xe cá nhân ở nhà, qua đó giảm khí thải, giảm ùn tắc, giảm tiếng ồn, tăng số lượng hành khách và dần hình thành thói quen sử dụng giao thông công cộng trong cư dân đô thị. Một chuỗi domino đẹp, nếu được kích hoạt đúng cách.</p>
<p>Nhân tiện: Tôi nhớ lại những năm tháng sinh viên, mỗi lần đi từ ký túc xá ở Cầu Giấy lên phố Hòa Mã nhận nhuận bút, hành trình yêu thích vẫn là xe buýt cùng một bản nhạc thịnh hành hồi đó mà tôi vẫn nhớ giai điệu, dù đã quên lời.</p>
<p>TPHCM dự kiến chi khoảng 7.000 tỷ đồng mỗi năm cho chính sách miễn phí xe buýt. Không phải con số khổng lồ so với ngân sách thành phố, nhưng chắc chắn không phải chuyện vặt, thực ra còn lớn hơn tổng thu ngân sách của khá nhiều tỉnh trước thời điểm sáp nhập.</p>
<p>Vấn đề then chốt là miễn phí phải đi cùng với cải thiện chất lượng dịch vụ và mở rộng mạng lưới. Trước hết, ngân sách bảo trì, nâng cấp xe và mở rộng tuyến phải được đảm bảo không bị cắt giảm. Sau đó, thành phố cần đầu tư thêm. Nghĩa là con số không thể chỉ dừng lại ở 7.000 tỷ.</p>
<p>Một lo ngại cũng nên được tính đến là quá tải hệ thống. Miễn phí sẽ thu hút nhiều khách người, xe buýt trở nên đông đúc và ngột ngạt, đặc biệt vào giờ cao điểm. Nghịch lý là: xe càng chật thì người ta càng muốn quay lại xe cá nhân. Cần tránh cú phản tác dụng này.</p>
<p>Thực ra, giá vé xe buýt hiện tại ở TPHCM không đắt đến mức khiến người ta “không kham nổi”. Với nhiều người, lý do không đi xe buýt không phải vì tiền vé, mà vì mạng lưới chưa thuận tiện, chất lượng dịch vụ chưa cao. Miễn phí không giải quyết được những vấn đề này.</p>
<p>Với giao thông công cộng, nhiều thành phố khác lại chọn con đường trung gian: miễn phí cho trẻ em, người già, người thu nhập thấp, vừa đảm bảo công bằng xã hội, vừa giữ lại đủ nguồn thu để duy trì và nâng cao chất lượng dịch vụ. Một cách tiếp cận thực dụng và có thể bền vững hơn.</p>
<p>TPHCM hiện đã miễn phí xe buýt cho người già, trẻ nhỏ, người khuyết tật…, nhưng thành phố không muốn chỉ dừng lại như vậy. Với những người dân đang sử dụng xe buýt hàng ngày, đây chắc chắn là một tin vui.</p>
<p class="has-text-align-right"><strong>Võ Văn Thành</strong></p>