Có ai ở đó không?

<p style="font-size:23px">Nhà tôi trong một xóm nhỏ ở trung tâm thành phố Vinh. Hồi xưa, con đường đất trước nhà dẫn ra một con kênh, rồi đến một bãi tha ma và đến chùa Diệc. Đúng hơn là nền móng của chùa Diệc vì lúc đó ngôi chùa nằm ngay bên con đường thiên lý – Quốc lộ 1A – chỉ còn là phế tích. Phía bên kia đường là dãy chung cư 5 tầng do Cộng hòa Dân chủ Đức xây tặng Nghệ An.</p>

<p style="font-size:23px">Bao nhiêu năm bọn trẻ thế hệ tôi hầu như không biết nơi đó từng có một ngôi chùa được xây dựng bề thế, là trung tâm văn hoá tín ngưỡng lớn ở khu vực miền Trung. Tùng Lâm Diệc Cổ cũng từng là nơi gặp gỡ của các Văn thân bàn tính lập mưu đánh Pháp, là điểm liên lạc bí mật của các chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Đội Cung… Tại ngôi chùa này đã diễn ra lễ truy điệu cụ Phan Chu Trinh với sự tham dự của hàng nghìn người dân thành phố và học sinh trường Quốc học Vinh.</p>

<p style="font-size:23px">Khi tôi lớn lên, bãi tha ma dần được quy hoạch thành khu đô thị, còn xung quanh nơi từng là chùa Diệc thì trở thành quán bia ồn ào.</p>

<p style="font-size:23px">Tôi không biết vì sao chùa Diệc trở thành phế tích, vì bom đạn chiến tranh hay bàn tay con người đập phá. Chỉ biết rằng trải qua nhiều biến động thời cuộc tưởng như sẽ xóa sạch mọi dấu tích xưa cũ, chùa Diệc không mất đi, bằng cách nào đó những năm gần đây chùa đã được xây dựng lại. Công trình và khuôn viên không còn nguyên vẹn như ngày xưa, nhưng nơi từng là chùa Diệc thì nay vẫn là chùa Diệc: Mảnh đất thờ phụng đức Phật.</p>

<p style="font-size:23px">Câu chuyện về chùa Diệc là một trong những trải nghiệm của tôi về sức sống của Phật giáo. Hồi nhỏ, tôi vừa sợ vừa háo hức mỗi lần theo lũ bạn ra bãi tha ma cạnh chùa Diệc chơi trốn tìm. Nhiều lần đứng ở đó, phía sau một bụi tre để trốn lũ bạn và nhìn lên bầu trời đầy sao, tôi đã tự hỏi “có ai ở ngoài kia không?”.</p>

<p style="font-size:23px">Thỉnh thoảng câu hỏi đó trở lại với tôi. Không chỉ dưới góc độ thần học mà cả khoa học, liệu có hay không sự tồn tại của những nền văn minh khác ngoài trái đất?</p>

<p style="font-size:23px">Mấy ngày nghỉ tôi dành thời gian đọc chậm cuốn sách mua đã lâu “Lược sử Tôn giáo” – tác giả Ricchard Holloway, một nhà văn, giáo sĩ người Scotland. Ban đầu tôi hình dung đây là một cuốn sách tóm tắt về sự hình thành và phát triển của các tôn giáo lớn trên thế giới một cách khô khan. Đúng là cuốn sách nói về lược sử các tôn giáo, nhưng đó là môt lược sử khúc chiết và cuốn hút. Cuốn sách gần 300 trang, không dài, nhưng chứa đựng một lược sử tôn giáo phong phú và đầy màu sắc từ những ngày đầu tiên của loài người cho đến thời hiện đại.</p>

<p style="font-size:23px">Cuốn sách bắt đầu bằng câu hỏi “Có ai ở đó không?”.</p>

<p style="font-size:23px">Con người khác với những giống loài khác trên trái đất nhờ bộ não phát triển theo hướng biết tự ý thức. Chúng ta quan tâm đến chính mình. Chúng ta không thể không thắc mắc về mọi thứ. Chúng ta không thể không suy nghĩ.</p>

<p style="font-size:23px">Và điều to lớn nhất mà chúng ta nghĩ tới chính là vũ trụ và nguồn gốc của vũ trụ. Có ai đó ngoài kia đã tạo nên nó chăng? Một từ ngắn gọn mà chúng ta dùng để gọi người, hay thứ này, là Thần, hay Theos trong tiếng Hy Lạp. Ai nghĩ có một vị thần ở ngoài kia được gọi là một người hữu thần (theist). Còn ai cho rằng chẳng có vị thần nào ngoài kia sất mà loài người là đơn độc trong vũ trụ thì được gọi là người vô thần (atheist). Ngành nghiên cứu về thần thánh và những gì các vị ấy mong muốn từ chúng ta gọi là thần học (theology).</p>

<p style="font-size:23px">Câu trả lời của tôn giáo cho câu hỏi ở trên khá đơn giản. Vũ trụ được tạo ra bởi một đấng quyền năng bên ngoài vũ trụ… Mỗi tôn giáo đều đưa ra một phiên bản khác nhau về đấng quyền năng và những ai theo tôn giáo nào thì sẽ thực hành đức tin của mình hàng ngày, tự hào về đức tin của mình và muốn truyền bá cho nhiều người khác.</p>

<p style="font-size:23px">Cuốn sách của Ricchard Holloway bắt đầu như vậy, và nó dẫn dắt người đọc lần lượt tìm hiểu các tôn giáo lớn nhỏ khác nhau, cả sự hình thành, phát triển và chia tách của một tôn giáo thành các các nhánh sum suê mà chúng ta thấy ngày nay. Ở đây tôi sẽ không nhắc đến tên một tôn giáo cụ thể nào cũng như cách mà tác giả trình bày về tôn giáo đó, xin để bạn tự tìm hiểu nếu có duyên đọc cuốn sách này.</p>

<p style="font-size:23px">Tác giả không né tránh các vấn đề nhạy cảm, đơn cử như bạo lực có động cơ tôn giáo, sự thù địch giữa những người theo tôn giáo và những người theo chủ nghĩa thế tục… Cách trình bày khoa học, khoan dung của ông khiến người đọc tiếp thu nội dung nhẹ nhàng, bình tĩnh.</p>

<p style="font-size:23px">Điểm độc đáo của cuốn sách là cách tác giả kết nối những nội dung tưởng chừng như rời rạc về các tôn giáo khác nhau, bằng cách đưa người đọc đi vòng quanh thế giới theo mốc thời gian, theo không gian địa lý và dừng lại ở những nơi quan trọng về sự hình thành, phát triển và (đôi khi) là suy tàn của các tôn giáo. Người đọc như được xem một cuốn phim mà máy quay đặt ở nhiều nơi trên thế giới, cùng ghi lại những gì đã diễn ra hoặc được cho là đã diễn ra và trình chiếu một cách ngắn gọn, khách quan nhất.</p>

<p style="font-size:23px">Cuốn sách cập nhật cả thời hiện đại, đưa đến nhận thức về sự trưởng thành của con người sau tất cả những gì đã diễn ra trong lịch sử. Có vô vàn bài học trong hàng nghìn năm đã qua. Phúc cho cộng đồng nào chịu học.</p>

<p style="font-size:23px">Cuốn sách chắc chắn có những hạn chế và có những người không thích, vì dường như nó trình bày một góc nhìn ngoài cuộc. Nhưng sách đáng đọc vì sức nén nội dung và sự khách quan của tác giả. Đây có lẽ là một trong những cuốn sách tốt nhất để nhập môn nghiên cứu một tôn giáo nào đó sâu hơn. Và phải nói thêm là sự khách quan – sự lạnh lùng ngoài cuộc – của tác giả giúp người đọc tiếp cận các vấn đề được trình bày một cách khoa học, giúp làm tan làn sương mờ ảo khi nhìn về lược sử tôn giáo .</p>

<p style="font-size:23px">Nếu cuốn sách có một thông điệp cho thời đại chúng ta thì đó là điều tác giả lưu ý rằng, tôn giáo có một bản năng sinh tồn phi thường. Ricchard Holloway viết, đó là “cái đe đã làm mòn nhiều chiếc búa”.</p>

<p style="font-size:23px">Ngày nay hơn bảy tỷ người trên thế giới có thể viết chữ “Không” hay chữ gì đó khác vào mục Tôn giáo trong hồ sơ của mình. Theo quan niệm đơn giản thì có những người hữu thần và những người vô thần. Tuy nhiên con người không đơn giản như thế. Rất nhiều người tuy viết chữ “Không” vào mục Tôn giáo trong hồ sơ cá nhân song vẫn có niềm tin siêu nhiên và đều đặn thực hành tín ngưỡng của mình. Ví dụ như chúng ta vẫn thờ cúng tổ tiên và đi lễ vào ngày đầu tháng, đầu năm âm lịch, cầu xin ơn trên ban may mắn.</p>

<p style="font-size:23px">Điều đó không được gọi là tôn giáo. Đó là văn hóa tín ngưỡng. Dường như tín ngưỡng này cũng bắt đầu từ một nhận thức “có ai ở ngoài kia không?”.</p>

<p style="font-size:23px"><strong>Thành Võ</strong></p>